Uwagi co do pochodzenia i znaczenia nazwiska Zawitniewicz

Zawitniewicz jest nazwiskiem pochodzenia litewsko-białoruskiego.

Oprócz Białorusi Zawitniewiczowie mieszkają również w Polsce, na Ukrainie i w Rosji, ale jeśli sprawdzić genealogię Zawitniewiczów mieszkających w tych krajach to okazuje się zazwyczaj, że pochodzą oni od przesiedleńców z historycznej Litwy (Białorusi).

Niektóre nazwiska białoruskie mają pochodzenie bałtyckie i trzeba byłoby sprawdzić, czy nie jest to tak w naszym wypadku, ale niestety nie znam języka litewskiego więc będę próbował wytłumaczyć pochodzenie nazwiska Zawitniewicz używając przede wszystkim danych języka białoruskiego oraz sąsiednich języków słowiańskich: ukraińskiego, rosyjskiego i polskiego.

Nazwiska białoruskie kończące się na -owicz/-ewicz pochodzą z reguły od imienia ojca-protoplasty i znaczą «syn …», na przykład:

Adamowicz – syn Adama
Łukaszewicz – syn Łukasza
itd

Mogą wywodzić się one również od nazwy zawodu ojca:

Rabinowicz – syn rabina

Albo od jego przezwiska, na przykład:

Karatkiewicz – prawdopodobnie od karotki (krótki) co mogło być przezwiskiem osoby niskiego wzrostu. Zauważmy także jak przykład ten demonstruje, że w roli przezwiska mógł występować nie tylko rzeczownik, ale i przymiotnik.

Nie znalazłem takiego imienia jako Zawitnij albo nazwy zawodu o podobnym brzmieniu więc jedyną opcją, jaka nam pozostaje, jest ta, że nazwisko Zawitniewicz wywodzi się od jakiegoś przezwiska.

Zwróćmy również uwagę na ten fakt, że jeżeli nazwisko pochodzi od imienia albo słowa kończącego się na spółgłoskę twardą to używa się sufiks owicz, na przykład:

Bogdan Bogdanowicz
Ignat Ignatowicz
rabin – Rabinowicz

Natomiast gdy nazwisko pochodzi od imienia, albo słowa kończącego się na spółgłoskę miękką albo samogłoskę to używa się sufiks ewicz, na przykład:

Mićka Mickiewicz
Tarasij Tarasiewicz (nie od Taras ale od cerkiewnej wersji tego imienia)
Łukasz – Łukaszewicz
karotki Karatkiewicz

Z tego wynika, że przezwisko, od jakiego wywodzi się nazwisko Zawitniewicz miało kończyć się na spółgłoskę miękką lub na samogłoskę.

Spróbowałem sobie wyobrazić to domniemane przezwisko, od jakiego można utworzyć nazwisko Zawitniewicz i które by brzmiało naturalnie w języku białoruskim albo w sąsiednich językach słowiańskich.

Znalazłem, jak mi się wydaje, tylko trzy możliwe warianty:

1) domniemany rzeczownik zawitnia (завітня)

2) domniemany rzeczownik zawitoń z nieakcentowanym «o» które by mogło ulec zaniku.

W języku białoruskim takie nieakcentowane « przechodzi w «a», więc białoruska domniemana forma musiałaby być zawitań (завітань).

Teoretycznie możliwe są również formy z nieakcentowanymi «e» lub «i»: zawitień/zawiteń, zawitiń, ale tylko w tym wypadku, jeżeli przypuścić, że nazwisko Zawitniewicz ma pochodzenie rosyjskie albo ukraińskie, ponieważ w językach białoruskim i polskim miękkie «t» przechodzi w «ć», więc zamiast Zawitniewicza w takim wypadku mielibyśmy Zawićniewicza lub Zawicniewicza, a forma zawiteń z twardą spółgłoską «t» jest możliwa tylko w razie pochodzenia ukraińskiego, bo dla języków białoruskiego, rosyjskiego i polskiego połączenie «te» nie jest fonetycznie właściwym.

3) domniemany przymiotnik zawitny (завітны)

Spróbujemy sprawdzić, czy takie słowa naprawdę istnieją (albo istniały) w języku białoruskim czy przynajmniej w językach ukraińskim, rosyjskim albo polskim:

Zawitnia (завітня)

Słowa zawitnia nie znalazłem w żadnym z tych języków. Prawdopodobnie nigdy nie istniało.

Zawitań (завітань)

Język białoruski:

Znalazłem bliskie słowo zawicień w takim białoruskim tekście:

«Сышла мода, прыйшлі новыя крытэры захапленьняў, а ўсё ж не загас і кніжны сэрпантын, на чарговы завіцень якога вывелі выпадкова зачэпленыя праз кагосьці неверагодныя беларускія бэстсэлеры Васіля Якавенкі….»

Nie znalazłem tego słowa w białoruskich słownikach, ale sądząc z kontekstu, znaczy ono zwój (spirali). Pochodzi ewidentnie od białoruskiego czasownika завіць (zawić):
zawic
завіць: Zrobić pofalowanym, kędzierzawym; zakręcić. Zawinąć włosy. Zapleść. Zapleść warkocz.

Niestety wywieść Zawitniewicza od słowa zawicień niemożliwie, bo byłby wtedy Zawićniewiczem.

Poza tym fakt, że nie znalazłem tego słowa w słownikach może świadczyć o tym, że słowo to zostało wymyślone przez autora tego tekstu.

Język ukraiński:

Nie znalazłem takiego słowa.

Język rosyjski:

W języku rosyjskim istnieje przestarzałe albo dialektalne słowo зáвитень.

Na przykład:
Słownik języka rosyjskego XVIII w:zavitenзавитень: bawełna, kędzior, zwój, lok.

Słownik gwar Rosyjskiej Północy, tom IV:
zaviten_grs
завитень: nadgarstek albo drzewo ze spiralnym pniem.

Czasem używa się ono i we współczesnej literaturze rosyjskiej i oznacza zazwyczaj coś zakręcone albo w formie spirali, na przykład:

Михаил Базанков, “Вольному Воля”
«Верно ведь, отметинка есть на лбу самый серединный завитень черным обозначен, небольшое такое черное пятнышко.»

Леонид Пискунов, “Воспоминания о родной деревне Вёжи”
«Шалаш делался так. Заезжаешь в густой залитый водой куст и вокруг ботника на уровне метра от воды делаешь завитень из веток куста (плетёшь как венок) и в этот завитень втыкаешь еловые лапы»

Natomiast
Словник московсько-український (Słownik moskiewsko-ukraiński),1918
podaje to słowo również w formie завитонь (zawitoń):
zaviton
завитонь: skrzydło (w architekturze); lok, kędzior (we fryzurze).

Więc jeżeli słowo завитень istniało w języku rosyjskim również i w formie завитонь możemy zrobić przypuszczenie, że i w języku starobiałoruskim oprócz formy завіцень istniała kiedyś i forma завітань i że jednym ze znaczeń tych słów mogło być, jak i w języku rosyjskim, «kędzior».

Drugą opcją byłoby przypuścić, że Zawitniewicz jest nazwiskiem pochodzenia rosyjskiego i wywodzi się bezpośrednio od rosyjskiego зáвитень/зáвитонь, ale według mojej opinii nie jest to zbyt wiarygodne, ponieważ:
1) Utworzenie nazwisk za pomocą sufiksu -owicz/-ewicz nie jest typowe dla języka rosyjskiego.
2) Nie mamy żadnych wiadomości o przybyciu Zawitniewiczów do Litwy z terenów dzisiejszej Rosji.

Język polski:

Nie znalazłem takiego słowa.

Zawitny (завітны)

Język ukraiński:

W języku ukraińskim istnieje przymiotnik завітний (odpowiednik rosyjskiego заветный i białoruskiego запаветны) ze znaczeniem «sakralny, tajemny, ceniony».

Moim zdaniem wiarygodność, że Zawitniewicz pochodzi od tego słowa, jest znikoma.

Po pierwsze jest to, jak mi się wydaje, słowo książkowe, «wysokiego stylu» i wątpię, żeby od niego mogło być utworzone przezwisko ludowe.

Po drugie, jeżeli przypuścić, że to słowo istniało kiedyś i w języku starobiałoruskim w formie podobnej do ukraińskiej to miałoby brzmieć заветны, dlatego że «i» w ukraińskim завітний pochodzi ot dawnego słowiańskiego dźwięku «ѣ» które w językach białoruskim i rosyjskim przeszło w «e», więc białoruskie nazwisko pochodzące od takiego słowa byłoby Zawietniewicz, a nie Zawitniewicz. To znaczy, że Zawitniewicz mógłby wywodzić się od завітний, tylko gdyby Zawitniewiczowie pochodziły nie z Białorusi a z Ukrainy, o czym nie mamy żadnych informacji.

Język rosyjski:

Znalazłem przymiotnik zawitny (завитный) w starym słowniku języka rosyjskiego:
Словарь русского языка II том, 1907 г. Императорская академия наук
zavitnyj_ru

Завитный, завитен – mogący zawijać się.

Tłumaczeniu towarzyszy przykład z poezji ludowej:

У добра молодца кудри завитны,
Завитны кудерушки, по плечам лежат
Развиться хотят, жениться велят.

Trzeba zauważyć, że wbrew podanemu w słowniku tłumaczeniu w tym fragmencie słowo завитный użyto raczej w znaczeniu «zwinięty, kędzierzawy» a nie tylko «mogący zawijać się».

W języku rosyjskim istnieje również pokrewne słowo завитой/завитый (tym razem już nieprzestarzałe) ze znaczeniem «zwinięty»:
zavitoj
завитой: poddany ondulacji (o włosach lub osobie z takimi włosami).

Język polski:

W języku polskim istnieje termin prawny zawity ze znaczeniem «ostateczny, nieodwołalny».
Słownik pojęciowy języka staropolskiego podaje, że dawniej używała się również forma zawitny:
zawitny
Co do pochodzenia tego słowa istnieje tłumaczenie, że pochodzi ono od słowa zawój, co było nazwą czepca kobiety zamężnej, czyli takiej, która ostatecznie przestała być panną. Kobieta taka nazywała się zawitą (prawdopodobnie także i zawitną).

Jan Karłowicz, Słownik gwar polskich, 1907:
zawita

Czy mogło nazwisko Zawitniewicz pochodzić od matki, która była zawitna?

Według mojej opinii jest to mało prawdopodobnie, bo:
1) Wątpię, że słowo zawita/zawitna używało się na Litwie w tym polskim znaczeniu.
2) Wątpię, żeby nazwiska mogły pochodzić od przezwiska matki.
3) To, że matka nie była już panną, podobno nie mogło być o tyle specyficznym faktem, żeby stać się przyczyną utworzenia przezwiska.

Język białoruski:

Nie znalazłem w języku białoruskim słowa завітны, ale istnieje słowo завіты, które jest imiesłowem od wyżej wymienionego czasownika завіць i ma takie samo znaczenie, jak i завитый w języku rosyjskim:
zavity
завіты –
zwinięty.

Skoro w językach rosyjskim i polskim oprócz słów завитый/zawity istniały formy завитный/zawitny można przypuścić, że forma завітны istniała i w języku białoruskim.

Można zauważyć, że dodanie sufiksa «n» zmienia znaczenie imiesłowa z biernego na aktywne, naprzykład:

wypity – pitny («nadający się do picia», «ten, który się pije»)
bity – bitny (pierwotnie prawdopodobnie «ten, który bije», «nadający się do bitwy»
albo rosyjskie:
скрытый (skryty) – скрытный («ten, który się kryje»).

I jeżeli bierne завіты to jest «zwinięty przez kogoś, zwinięty sztucznie» to aktywne завітны jest prawdopodobnie «zwinięty sam przez się, zwinięty naturalnie».

Co u człowieka może być zwiniętym? Przede wszystkim włosy.
W takim razie завітны jako przezwisko to mógł być człowiek «zawijający swoje włosy» albo ten, który ma zawinięte włosy od urodzenia, czyli po prostu «kędzierzawy».

Historyczny słownik języka białoruskiego podaje jeszcze dwa innych przestarzałych znaczenia słowa завіты:
zavityj_hsbm
1) zawiły
2) pewny, obowiązkowy (prawdopodobnie wywodzący się od polskiego znaczenia tego słowa jako «ostateczny, nieodwołalny»).

Czy mogło nazwisko Zawitniewicz
pochodzić od czasownika «zawitać»?

Istnieje hipoteza, że nazwisko Zawitniewicz pochodzi od czasownika завітáць (zawitać, przybyć na krótki czas):
zavitac

Mnie to się wydaje mało prawopodobnym, dlatego że czasownik завітáць w językach białoruskim i ukraińskim ma akcent na drugim «a» (w odróżnieniu od języka polskiego gdzie pod akcentem jest «i») i trzeba oczekiwać, że hipotetyczne przezwiska białoruskie pochodzące od завітáць (zawitány, zawitáń, zawitájnia) musiałyby zachować ten akcent na ostatnim «a». «A» pod akcentem jednak nie ulega zaniku więc od завітáць ja bym raczej oczekiwał utworzenie nazwisk w formie Zawitaniewicz albo Zawitajniewicz, a nie Zawitniewicz.

Tutaj można zauważyć, że obecnie akcent w białoruskich nazwiskach kończących się na –owicz/-ewich pada na sylabę przedostatnią (więc to hipotetyczne «a» traci akcent i może ulec zaniku), ale jest to wynik późniejszego wpływu języka polskiego na język białoruski. W dawnych czasach takie białoruskie nazwiska mogły mieć akcent na dowolnej sylabie jak dzisiejsze rosyjskie «отчества» (imiona odojcowskie), z którymi białoruskie nazwiska kończące się na -owicz/-ewich są w ewidentnym pokrewieństwie. Więc nazwiska wywodzące się od завітáць miałyby pierwotnie brzmieć jako Zawitániewicz albo Zawitájniewicz (nawiasem mówiąc można przypuścić, że i nazwisko Zawitniewicz pierwotnie brzmiało jako Zawítniewicz z akcentem na drugiej zwrotce).

Więc przypuszczać, że Zawitniewicz pochodzi od zawitać możemy tylko w wypadku, jeśli założymy, że jest to nazwisko pochodzenia polskiego, a nie białoruskiego.

Po drugie co by miało takie wywodzące się od zawitać przezwisko określać? Osobę, która lubi składać wizyty? Nie sądzę, żeby miłość do chodzenia w odwiedziny można uważać za taką cechę stałą, która by mogła spowodować powstanie przezwiska. Gdyby jeszcze słowo zawitać miało znaczenie «przesiedlić się na zawsze» można byłoby przypuścić, że przezwisko takie mogło oznaczać migranta z dalekich stron. Zawitać w językach białoruskim, ukraińskim i polskim (rosyjski nie zna takiego słowa) znaczy jednak «odwiedzić na krótki czas (i wrócić potem z powrotem do własnego domu albo własnej ojczyzny)».

Wnioski

Nazwisko Zawitniewicz pochodzi najprawdopodobniej od białoruskiego przezwiska завітны.

Za pochodzeniem завітны jest aktywną formą imiesłowu od czasownika завіць. We współczesnym języku białoruskim ona się nie zachowała. Istnieje natomiast forma bierna завіты.

W językach rosyjskim i polskim również istnieją formy bierne завитый i zawity od analogicznych czasowników завить i zawić (ten ostatni we współczesnym języku polskim wyszedł z użycia i został wyparty czasownikami zakręcić i zawinąć). Jednak wiadome są (jako słowa przestarzałe) również i formy aktywne завитный zawitny. To sugeruje, że forma aktywna завітны musiała niegdyś istnieć i w języku starobiałoruskim.

Drugą opcją (mniej wiarygodną moim zdaniem) jest pochodzenie od domniemanego przezwiska завітань, które jako słowo przestarzałe завітонь istnieje w języku rosyjskim.

Jak można przezwiska завітны albo завітонь wytłumaczyć?

Znaczeniem słowa завитный w języku rosyjskim było «kędzierzawy, zwinięty».

Słowa завіты, завитый i zawity w językach białoruskim, rosyjskim i polskim mogą mieć różne znaczenia: zwinięty (białoruski i rosyjski), zawiły (białoruski), ostateczny (polski i białoruski), zamężna (zawita w polskim).

Wydaje się, że dla utworzenia przezwiska najwięcej pasuje znaczenie «zwinięty» bo może odnosić się do włosów człowieka. Biorąc również do uwagi fakt, że znaczenie to jest wspólne dla języków białoruskiego i rosyjskiego dochodzimy do wniosku, że znaczeniem białoruskiego słowa завітны było najprawdopodobniej «kędzierzawy» jak w języku rosyjskim.

Jednym ze znaczeń rosyjskiego słowa завітонь było «kędzior».

Więc pochodził Zawitniewicz od завітны czy od завітань w obydwóch wypadkach można tłumaczyć to nazwisko jako «syn osoby kędzierzawej».

Na rzecz takiego tłumaczenia mówi to, że osoby kędzierzawe spotykają się wśród Słowian rzadko i kędzierzawe włosy taką stałą cechą fizyczną, która wyodrębnia człowieka i może służyć dla utworzenia przezwiska. Potwierdza to istnienie nazwisk: ukraińskiego Кучеренко oraz rosyjskich Кудрин, Кудрявцев, które mają akurat znaczenie «syn osoby kędzierzawej».

Nie można całkowicie odrzucić możliwość rosyjskiego pochodzenia tego nazwiska od rosyjskich słów завитный albo завитень/завитонь (ale z tym samym znaczeniem jako «syn osoby kędzierzawej»).

Mniej wiarygodnym wydaje się pochodzenie polskie (od zawitny albo zawitać).

Możliwość pochodzenia ukraińskiego (od завітний) jest moim zdaniem znikoma.

Hipoteza «kędzierzawa» ma tę słabą stronę, że wychodzimy z założenia, że Zawitniewicz jest nazwiskiem białoruskim natomiast słowo завитный ze znaczeniem «kędzierzawy» albo завитонь ze znaczeniem «kędzior» znaleźliśmy jako słowa realne jedynie w języku rosyjskim.

Hipoteza stałaby bardziej przekonującą, gdyby:
1) udało się znaleźć słowo завітны (albo przynajmniej завіты) w znaczeniu «kędzierzawy» w jakimś starym białoruskim tekście, białoruskim dialekcie czy w folklorze białoruskim, albo
2) badania historyczno-genealogiczne dowiodłyby, że Zawitniewiczowie przybyli do Litwy ze Wschodu już mając to nazwisko.

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s